En Madrid hai xente, mesmo entre eles figuran intelectuais, que esporean a empresa máis inútil e esteril que un pode imaxinar: a defensa do castelán. ¿En qué lugar de España hai perigo de que o castelán sexa marxinado? En ningures, pero en Madrid hai quen maxina que o castelán padece marxinación. Algunha xente salta da cama co miolo cheo de fantasmas. Adícanse máis a conspirar que a viaxar e falar e escoitar. Tal como están implantados os medios de comunicación social en España é imposible que a lingua peninsular máis hexemónica, a dominante, perda falantes. As cadeas de radio con cobertura en toda España e que se poden sintonizar nas zonas limítrofes estranxeiras teñen os micrófonos en Madrid. As televisións tanto públicas como privadas teñen os seus estudios en Madrid. Os periódicos que circulan por toda España teñen as súas redaccións en Madrid. Moitos destes potentes medios tamén teñen redaccións delegadas ou centros de producción en Barcelona, pero en castelán. Os xornais editados nas linguas minoritarias en ningunha comunidade autónoma superan en difusión ós publicados en idioma castelán.
A industria editorial española, en datos de 2007, vendeu máis de 250 millóns de libros cunha facturación de 3.100 millóns de euros. En canto a exportación, ascendeu a 555 millóns de euros, desgraciadamente menos que os 749 millóns facturados pola venda de armas ó estranxeiro. No 2008, editaronse en España 86.300 títulos: 66.458 en castelán, 9.926 en catalán, 2.070 en galego, 1.186 en euskera e 1.439 en inglés. Pero en Catalunya puxéron no mercado 17.525 títulos en castelán fronte a 25.932 en Madrid. Os datos non confirman que o castelán pase por atrancos en Catalunya. E en Galicia menos. Pero esa especie de sarampón, que afecta a uns intelectuais residentes en Madrid e máis a políticos de curta mirada, entrou en Galicia e ameaza non deixarnos, porque aquí, entre uns e outros, tamén se preparou o caldo de cultivo.
APRENDER ENTREMESELLANO
Resulta curioso que en Madrid haxa intelectuais ou parecidos que se meten a arranxar a casa allea por mor de defender o castelán, cando en tres meses tamén poderían aprender o vello idioma de Galicia para arriquecerse culturalmente. En Madrid ofrecen cursos de galego na Casa de Galicia, na Asociación Galega Corredor de Henares, na Universidade de Alcalá, na Escuela Oficial de Idiomas de Madrid e no Centro Superior de Idiomas Modernos da Universidade Complutense. A oferta tamén está en centros privados. Onde se da tanta oportunidade para aprender galego é sinal de que hai demanda abondo. Con tres meses ou menos de docencia de idioma galego en Madrid poden moverse por Galicia, se é que o desexan, como "entremesellanos". ¿Que é un entremesellano? No libro de España y Europa, de Anselmo Carretero y Jiménez, está recollida unha copla do Val da Limia con esta letra: "Eu non falo castellano, / galego nin portugués/ eu falo entremesellano,/ que participa dos tres". O entremesellano é moi utilizado en Galicia por políticos e xornalistas dos medios públicos. Non obstante, xa hai escolares que falan un galego precioso e un castelán magnífico. E cada vez son máis os que levan unha conversa en inglés.
Circula pola rede que contar cunha lingua política común é unha enorme riqueza para a democracia. ¡Unha lingua política! ¿Non será abondo con lingua oficial do Estado? Está escrito na Constitución que "a riqueza das distintas modalidades lingüísticas de España é un patrimonio cultural que será de especial respeto e protección". Aí un froito de non ter un idioma único. Mellor lle iría dende a súa categoría de intelectuais que defendesen o apoio a que todos los españois, residan onde residan, tiveran a posibilidade de poder aprender tódalas linguas de España, se así lle petase. ¿Ou é que tamén hai que prohibir, poñamos por caso, a curiosidade intelectual a quen queira coñecer a lingua catalana ou a galega ou a dos vascos? Por moito que lle axuden ás linguas minoritarias ninguén logrará que lle fagan nin cóxegas á hexemónica lingua castelán, que hoxe falan máis de 5O0 millóns de persoas nos cinco continentes. Non somentes é o terceiro idioma do mundo, senón que preto de cen millóns de persoas o estudian e teñen como segunda lingua. Onde o "español" está marxinado é na Comisión Europea. Non hai máis que ollar a web europa para comprobar o predominio do inglés seguidos a certa distancia do alemán e do francés. Na Unión Europea unha cousa é predicar e outra dar trigo.
Un xornalista madrileño, en conversa en castelán co presidente da Xunta, soltoulle: "Usted en español no se expresa nada mal. Yo le digo que no quedaría nada mal"... Os inquisidores idiomáticos. Xa en 1994, o entón director da RAE, Fernando Lázaro Carreter (q.e.p.d.), esixiu máis protección para o castelán nas comunidades autónomas con lingua propia. Daquela o presidente do Consello da Cultura Galega, Filgueira Valverde, declarou ao xornal de Madrid El Mundo que en Galicia "se está dando un buen ejemplo en el trato del problema de las lenguas en contacto", e aproveitou a ocasión para advertir que "las posturas exclusivistas son erróneas e ineficaces". Dentro de España hai catro idiomas. Non é posible atopar un español maior de idade de Catalunya, Galicia, Valencia, Mallorca ou País Vasco que non saiba expresarse en castelán e que non o use a cotío. O que conta con máis falantes é o castelán, consecuencia tamén do maior territorio e ás argalladas históricas. Está no artigo 3 da Constitución: "o castelán é a lingua española oficial do Estado". A Constitución de 1931, no seu artigo 4, proclamaba que "o castelán é o idioma oficial da República". Nos países de América que foron colonias de España é habitual que teñan por galegos ós españois e para eles o castelán é español. O segundo máis correcto que o primeiro. Entre 1780 e 1925 sairon 14 edicións do Dicccionario de la lengua castellana compuesto por la Real Academia Española. A partir da edición décimoquinta, cando entra Espasa-Calpe na súa publicación, pasa a chamarse Diccionario de la lengua española.
CANDO "O MOUCHO" PRESENTOUSE NAS FEIRAS
Ata hai uns cantos lustros o idioma galego era perseguido polos que detentaban o poder. O catalán, o galego e o vasco estaban nos Estatutos da República. Pero o vencedor da incivil guerra, en nome da unidade de España, anulou os Estatutos e prohibiu o uso público daquelas linguas, disposición que ó correr dos anos suavizaría. No canto a Galicia, o demostra o nacemento de Galaxia en 1950, Edicións Castrelos, fundada por Xosé María Álvarez Blázquez en 1964, que cos seus 64 títulos de O Moucho chegou ata as feiras dando oportunidade a milleiros de cidadáns de coñece-lo galego escrito. Por estar prohibido durante longos períodos, somentes era lingua oral, maiormente de campesiños e mariñeiros, que ficaron guardiáns do tesouro. Unha nova esperanza abriuse co Rexurdimento de 1880, cando imprentaron Follas Novas, de Rosalía de Castro; Aires da miña terra, de Curros Enriquez e Saudades, de Lamas Carvajal. Pero esta raiola escureceuse coa dictadura, ainda que a medida que ía achegarse o seu final suavizouse a uniformidade.
A polémica sobre o galego no ensino para un meu amigo mariñeiro é cousa de liorteiros. Compre sentar e falar e procurar unha saida aceptada por todos. É o que sostén un home de mar. Botándose as rúas pouco se pode arranxar. É un problema de galegos, os de lonxe se queren poden ser espectadores. Non somentes meten bulla os foráneos, tamén hai no país afeccionados á promovela confrontación. Tanto a Mesa pola Normalización Lingüística (amesanl.org) como Galicia Bilingüe (Galiciabilingue.es) van por aí. A Lei de Normalización Lingüística de Galicia aprobouse en 1983 por unanimidade de tódolos grupos parlamentarios. ¡Aí queda iso! Os lexisladores galegos, entre os que se atopaba Ramón Piñeiro López, como independente no grupo socialista, copiaron para o galego o que a Constitución dispoñía para a lingua española oficial do Estado: "Tódolos españois teñen o deber de a coñecer e o dereito de a usar". A lei aprobouse en xuño, pero en chegando a outubro o Goberno central, en mans dos socialistas, presentou recurso de inconstitucionalidade. O Delegado do Goberno central en Galicia era Domingo García Sabell, ao tempo que presidía a Real Academia Galega. Había certa esperanza que o Goberno central non se decatara do contido da lei galega, pois somente lle preocupaba a Cataluña de Pujol. Sempre se esquecen de Galicia. Pero o Delegado do Goberno en Galicia deu conta a Madrid da presunta inconstitucionalidade la lei galega e o Executivo central presentou recurso de inconstitucionalidade. A sentencia de 26 de xuño de 1986 declara inconstitucional o inciso "o deber de coñecelo". ¿Que pasaría se o Delegado do Goberno e presidente da Real Academia Galega esquecese dar aviso a Madrid? O máis seguro é que por mil canles chegasen denuncias a Madrid. Pero foi o presidente da Academia quen cumprindo co seu deber como delegado do Goberno alertou ó Executivo de Felipe González e abandonou o idioma que tiña a obriga de defender. Deste episodio informei polo miudo no xornal Faro de Vigo. Hai que lembrar a reacción de Xosé Manuel Beiras que, presentado o discurso de ingreso na RAG e maila lembranza do seu predecesor don Xesús Carro, renunciou ó escano. Beiras fora proposto para ocupar unha cadeira da Academia polo presidente Sebastián Martínez Risco. O catedrático tenlle declarado a Manuel Vidal que "foi unha deshonra para a institución que un seu posterior presidente provocase a anulación dun precepto da lei de normalización lingüística crucial para o noso idioma".
CARLOS E GLORIA CONTRA ANXO
Se o Tribunal Constitucional non houbese decidido anular "o deber de coñecelo" é moi posible que os residentes en Galicia, porque dende fóra e dende dentro hai quen anda a enfastiar, non soportarían agora unha polémica que leva a ningures. É innecesaria. O TC tamén adoptou a mesma decisión con respeto a Lei de Normalización de Catalunya, pero aproveitaron o Estatuto de 2006 para poñer no seu cerne sobre a lingua este inciso: "Todas las personas tienen derecho a utilizar las dos lenguas oficiales y los ciudadanos de Cataluña el derecho y el deber de conocerlas". (Parece o de non queres caldo, pois sete tazas). Xa saberán que o reformado Estatuto catalán está pendente de sentencia do TC, pero entre os recurrentes non figura o Goberno de Zapatero. Está o Defensor del Pueblo e o Partido Popular. En marzo último, Montilla pronunciou unha conferencia na que deu este aviso: "Es mi deber como president de la Generalitat recordar que una hipotética desautorización constitucional del modelo lingüístico que ha funcionado durante 25 años sería también una descalificación del modelo de convivencia aque la sociedad catalana se ha dado a si misma, de manera practicamente unánime". E aínda remachou: "Nuestro país no aceptará de ninguna manera que se le imponga, desde fuera, una confrontación lingüística". Demasiado, pero se o Tribunal Constitucional cambia e deixa o tema do idioma tal como está no Estatuto catalán, Galicia podería recuperar axiña o inciso que o devandito Tribunal arrombou en 1986.
As discrepancias lóxicas, lexítimas e incluso necesarias que poidan darse entre residentes en Galicia sobre o tema da normalización lingüística, en vez de sometelas a un diálogo para achar un punto de encontro, entraron na campaña electoral. Repiteuse ata a saciedade a promesa de derrogar o decreto do galego. Atizaron a polémica sobre todo Galicia Bilingüe, para un lado, e para o outro extremo, tirou a Mesa. A promesa electoral marchou dereita ó arquivo. Núñez Feijóo da marcha atrás e pon ó filólogo Anxo Lorenzo, considerado próximo ó partido socialista e crítico coas posturas dos populares, na secretaría Xeral de Política Lingüística, nomeamento que asegura a busca dunha saída de consenso. Para o presidente da RAG, co nomeamento de Anxo Lorenzo o idioma galego non o pasará mal. A reacción de Carlos Callón, presidente da Mesa, é instantánea: "A partir de hoxe o posto de verdugo xa non está vacante, máis o caso é que se trata dun posto de verdugo. Pode ser máis guapo ou máis feo, ter máis curricolo ou menos capacidade para embaucar, máis é un posto de verdugo para o galego". A presidenta de Galicia Bilingüe coloca na web do seu enredo unha noticia: "La presidenta de Galicia Bilingüe, Gloria Lago, considera "un fraude" la elección de Anxo Lorenzo como nuevo responsable de Política Lingüística en la Xunta de Galicia, una decisión "que sin duda decepciona a quienes creímos en las intenciones del hoy presidente, Alberto Núñez Feijoo, expresadas durante la pasada campaña electoral". El docente vigués es de hecho uno de los responsables de la vergonzante manipulación de la realidad en que se basó una campaña a favor del controvertido decreto 124/2007 desarrollada recientemente por la Universidad de Vigo bajo el título Europa é plurilingüe. Quen sabe galego, sabe máis, y se mostró siempre a favor del proceso de imposición lingüística impulsado por el anterior Gobierno de la Xunta". (Dalle con "Goberno da Xunta", que é como dicir "goberno do goberno"). Non agardan, prexulgan. Ámbolos dous presidentes parecen querer facer o papel de inquisidores. Ningún dos dous representa a Galicia. Unicamente presiden uns pasatempos especializados en diálogos de xordos e besugos.
O INGLÉS, IDIOMA DA COMPETITIVIDADE
O caso é que quen estea disposto a deixarse levar pola Galicia Bilingüe non pode máis que laiarse da incoherencia da súa presidenta Gloria Lago, xa que no apartado de lexislación pon o a Lei de Normalización de 1983 (DOG n. 84 de 14/7/ 1983) co seguinte texto: "Artículo 1.- El gallego es la lengua propia de Galicia. Todos los gallegos tienen el deber de conocerlo y el derecho de usarlo". Pois, a cumplilo, en vez de predicar o contrario. Ademáis equivale a un corte de mangas ó Tribunal Constitucional, porque precisamente o artigo ten dentro o inciso que tumbou a sentencia.
Carlos Callón e Gloria Lago deberían darse presa en reflexionar. As súas posturas impositivas terían que admitirse se houberan concurrido ás eleccións e sairan gañadores. Pero non concurriron ós comicios e seguidores seguro que non xuntan cadanseu un por cento dos electores censados. Así que teñen que aterse ó diálogo e ceder nunhas cousas para gañar noutras. Someterse á procura do consenso. Sobre todo teñen que escoitar e informarse para aprender e formarse. E teñen a obriga de respetar ó próximo. Anxo Lorenzo polo pouco que leva falado, que é virtude, desexa un modelo de ensino plurilingüe. Hoxendía non basta co castelán e o galego. Pero quen de ben cativo saiba galego e castelán, segundo os estudiosos, ten facilidades inmensas para aprender cantos idiomas lle boten. Hai galegos que sen pasar pola escola emigraron falando unicamente galego e nas Américas aprenderon "español" e máis inglés. É preciso o inglés, porque é o idioma que vai por diante en tódalas áreas do coñecemento e desenvolvemento humán. Pola inmensa investigación que realiza Estados Unidos, é o idioma dos descubrimentos e dos avances tecnolóxicos. Sería unha gloria contar cunha Galicia trilingüe. Se o 36 por cento dos españois están a estudiar o inglés, pero no reto de Europa xa falan outro idioma, os máis inglés, o 44 por cento, hai que camiñar por aí para adquirir base competitiva. E se canto máis novo, arredor de preescolar, máis fácil é aprender outros idiomas, pois a non perder tempo. Loitemos pola gloria dunha Galicia trilingüe, que abre portas á poliglotía.